Οι «Πενήντα Αποχρώσεις του Γκρέι» είναι επικίνδυνες για το BDSM

Θα είναι λάθος αυτά τα μυθιστορήματα (Οι πενήντα αποχρώσεις) να δαιμονοποιήσουν εκείνα τα άτομα, τα οποία το ερωτικό τους στυλ περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα, από το bondage, την κυριαρχία/υποταγή και το S/M.

από την Pamela Stephenson Connolly*

Η τριλογία των «Πενήντα Αποχρώσεων του Γκρέι» της E.L. James, έχει ήδη πουλήσει πάνω από 40 εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο. Έχοντας διαβάσει και τα τρία βιβλία, αμφιβάλλω πάρα πολύ ότι είναι το σεξουαλικό του περιεχόμενο που έκανε τη τριλογία διεθνές best seller. Το βρήκα βαρετό, επαναλαμβανόμενο και οδηγεί τις γυναίκες να προσβλέπουν σε ανεπιθύμητους - και ειλικρινά ανέφικτους - στόχους, όπως το να έρθουν σε ταυτόχρονο οργασμό, μαζί με τους ήρωες του βιβλίου κατά τη διάρκεια των ερωτικών τους συνευρέσεων και οι οποίες λαμβάνουν χώρα στις περισσότερες σελίδες του βιβλίου.

Αλλά, το πιο ενοχλητικό είναι ότι, οι «Πενήντα αποχρώσεις» δαιμονοποιούν το BDSM - ο όρος για το ερωτικό στυλ που περιλαμβάνει το bondage, την κυριαρχία/υποταγή και το S/M - και εκείνων που το απολαμβάνουν. Ο αρσενικός πρωταγωνιστής της τριλογίας φαινόμενο Christian Grey, παρουσιάζεται ως ένας σκληρόκαρδος, με κακοποιά στοιχεία και ιδιοκτήτης ενός  «dungeon», μπουντρούμι στα ελληνικά, γεμάτο τρομακτικά ερωτικά όργανα και παιχνίδια. Ονομάζει αυτό το χώρο το δικό του  "playroom". Το χειρότερο από όλα είναι η ενοχοποίηση του ιδιαίτερου ερωτικού στυλ  που έχει αναπτύξει και εξαιτίας αυτού αποφαίνεται ότι είναι ψυχολογικά "άρρωστος".

Ειλικρινά, με τους όρους του BDSM, ο Grey είναι "ελαφροβαρύς" τύπος. Αποφεύγει πολλά από τα καθιερωμένα ενδιαφέροντα, αν και είναι ειδικός στον «έλεγχο του νού» (mind-fuck). Ακόμη και οι αρχάριοι του χώρου, όμως, θα γνωρίζουν ότι το να κάνει κάποιος χρήση στο BDSM, σφιχτήρων καλωδίων είναι μια πολύ κακή ιδέα (κι αυτό για την αποφυγή βλάβης των νεύρων και των ουλών, όπως και η χρήση μαλακού και χοντρού σχοινιού είναι εξίσου απαγορευτική).

Η έλλειψη της επάρκειας του Grey με την επιλογή της ερωτικής του «αρένας» είναι πιο εμφανής, ακόμη και με το τρόπο με τον οποίο αδυνατεί πιθανώς να αξιολογήσει την αφέλεια της νέας του υποτακτικής. Οι έμπειροι επαγγελματίες του BDSM έχουν πλήρη επίγνωση του χάσματος που υπάρχει ανάμεσα στους «εμπειρογνώμονες» και σ’αυτούς που δεν είναι, και θα είναι κάτι το εφιαλτικό, αν ένας αρχάριος με το BDSM, κάνει χρήση προηγμένων τεχνικών, όπως με τη  φωτιά, την ηλεκτρική ενέργεια και διάφορα γυναικολογικά παιχνίδια.

Ο κίνδυνος να συμβεί κάποιο ατύχημα ανάμεσα σε ένα ζευγάρι που θα θελήσει να πειραματιστεί με παιχνίδια S/M, είναι εφικτός, καθώς φαίνεται η επίδραση των παθημάτων της Αναστάζια από τον «καυτό, σέξι και δισεκατομμυριούχο» Christian Grey, ο οποίος δεν κάνει βήμα χωρίς τα σεξουαλικά του βοηθήματα, ώθησαν πάρα πολλές γυναίκες στα sex shops για την αγορά μαστιγίων, χειροπεδών και άλλων τινών.[1] Κάποιες έρευνες μάλιστα στη Βρετανία αναφέρουν ότι, εξαιτίας του βιβλίου, οι πωλήσεις σε καταστήματα με ερωτικά βοηθήματα παρουσιάζουν άνοδο. Όλο αυτό μοιάζει με σεξουαλική επανάσταση, αλλά είναι;[2]

Πριν δέκα χρόνια, είχε πραγματοποιηθεί μια μεγάλη ψυχολογική μελέτη των ατόμων της κοινότητας του BDSM - η μεγαλύτερη εμπειρική μελέτη που είχε γίνει ποτέ μέχρι τότε – για να εξετάσει τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά τους και να καθορίσει εάν υπήρχε οποιαδήποτε αιτιολόγηση της πιο διαδεδομένης αντίληψης, ακόμη και σ'αυτήν του δικού μου πεδίου, της κλινικής ψυχολογίας, ότι όλα ήταν άτομα ψυχολογικά διαταραγμένα. Μετά από τέσσερις ώρες ψυχολογικών τεστ από τους 132 συμμετέχοντες, καθώς και με συνεντεύξεις πρόσωπο-με-πρόσωπο, βρήκα ότι, στην πραγματικότητα, η ομάδα των ατόμων δεν ήταν γενικά διανοητικά άρρωστοι, και οι περιπτώσεις μιας παλιάς κακοποίησής τους ήταν λίγες και δεν είχαν καμία σχέση με την ενήλικη πρακτική τους στο BDSM.

Όταν παρουσίασα τα ευρήματά μου το 2003 στο ετήσιο συνέδριο της American Association of Sex Educators, Counselors and Therapists (AASECT), (ολόκληρη η μελέτη δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Ψυχολογίας και Ανθρώπινης Σεξουαλικότητας το 2006), η κριτική επιτροπή δεν είχε αποφανθεί ως προς το αν BDSM και ψυχοπαθολογία πήγαιναν μαζί χέρι-χέρι. Αλλά από τότε, έχει εδραιωθεί - μέσω του έργου των σεξολόγων της Peggy Kleinplatz, του Charles Moser και άλλων- ότι το BDSM, που παίζεται με ένα ασφαλή και συναινετικό τρόπο, δεν είναι απόδειξη της ψυχικής ή σωματικής ασθένειας.

Όλη η εργασία που έχει γίνει για να αποδείξει ότι το BDSM style δεν είναι ένα παθολογικό σύμπτωμα, αλλά ένα ευρύ φάσμα των ανθρωπίνων ερωτικών ενδιαφερόντων, κινδυνεύει να υπονομευθεί από την επιτυχία των «Πενήντα αποχρώσεων» και να δώσει την αφορμή για την δαιμονοποίησή του μετά κι από ένα πρόσφατο περιστατικό στην Ιταλία και τις μεγάλες διαστάσεις που έδωσε ο Τύπος.[3]

Ας ελπίσουμε ότι δεν θα έρθουν μέρες που κάποιοι άνθρωποι θα υφίστανται διακρίσεις για το ενδιαφέρον τους στο BDSM και με κίνδυνο να χάσουν τις δουλειές τους, τις οικίες τους, τα παιδιά τους.

Θυμηθείτε,  οι «Πενήντα αποχρώσεις» είναι απλώς άλλο ένα «bodice-ripper».[4] Με σφιχτήρες καλωδίων.

Δημοσιεύτηκε την Κυριακή 8 Ιουλίου 2012 στον The Guardian με τον τίτλο “Fifty Shades of Grey is bad for bondage”

Απόδοση κειμένου/επεξεργασία/παραπομπές: Savage

Για τη λογοτεχνική ή όχι αξία του βιβλίου έχουν γραφτεί πολλά και είναι δευτερεύον ζήτημα.

*Νεοζηλανδή κλινική ψυχολόγος, συγγραφέας και ηθοποιός.Ζει στη Μεγάλη Βρετανία και είναι γνωστή για το έργο της στον τομέα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας. http://en.wikipedia.org/wiki/Pamela_Stephenson

---

[1]http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=466748

[2]http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.article&id=16886

[3] http://www.tovima.gr/world/article/?aid=472853

[4]Ένα είδος σεξουαλικής ρομαντικής νουβέλας και πάντα με πλοκή που αφορά την αποπλάνηση της ηρωίδας. Λογοπαίγνιο με τις λέξεις bodice: γυναικείο μπούστο και ripper: βιαστής.

Η ερωτική λογοτεχνία στην Ελλάδα

Από τη λαίδη Τσάτερλι στον Μεγάλο Ανατολικό

Είναι η λογοτεχνία του πάθους η λογοτεχνία "του κακού"; Γιατί διώκεται στο όνομα της ηθικής και της θρησκείας; Και ποια είναι η σχέση των Ελλήνων αναγνωστών με τα λογοτεχνικά ερωτογραφήματα;

κείμενο: Tηλέμαχος Αναγνώστου                                                      

Πριν από μερικές εβδομάδες, στην Τουρκία, οι αρχές απαγόρευσαν ένα κλασικό, πλην εξαιρετικά τολμηρό, σκληρό και "ανήθικο" βιβλίο: τη "Φιλοσοφία στο μπουντουάρ", από τα κλασικά κείμενα του μαρκήσιου Ντε Σαντ. Στο δρόμο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και ενώ προσπαθεί να προσαρμόσει τη νομοθεσία της, η γειτονική μας χώρα αντιμετωπίζει τη "λογοτεχνία του κακού" ως παράνομη και επιβάλλει δικαστικώς την ηθική καθ' άπασαν την επικράτειαν.

Ακριβώς όπως είχε συμβεί και στην Ελλάδα μερικές δεκαετίες πριν, με το ίδιο βιβλίο - η αποδοχή του οποίου από τις κοινωνίες τείνει, πλέον, να είναι σύμβολο της χειραφέτησής τους.

Ήταν το σωτήριο έτος 1980, λίγο πριν η διακυβέρνηση της χώρας περάσει στο ΠΑΣΟΚ. Ο εκδοτικός οίκος Εξάντας, τότε των Θέμη Μπανούση και Βασίλη Καλλιπολίτη, εξέδωσε τη "Φιλοσοφία στο μπουντουάρ", στο πλαίσιο μιας πολύ δημοφιλούς σειράς κλασικών λογοτεχνικών κειμένων. Το βιβλίο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από αναγνώστες και κριτικούς, η φήμη του, ωστόσο, έφτασε μέχρι τον εισαγγελέα, ο οποίος και το απαγόρευσε, διατάζοντας παράλληλα την κατάσχεσή του και επιδικάζοντας ένα σοβαρό πρόστιμο στον εκδοτικό οίκο σε περίπτωση που επιχειρούσε να το ανατυπώσει. Ο εκδοτικός και πνευματικός κόσμος της χώρας, τότε, δεν αναλώθηκε απλώς σε διαμαρτυρίες και εύκολα λόγια. Πενήντα εκδοτικοί οίκοι, σχεδόν το σύνολο των εκδοτικών επιχειρήσεων που λειτουργούσαν εκείνη την εποχή στην Αθήνα, συνυπέγραψαν τη νέα έκδοση του βιβλίου, αναλαμβάνοντας την ευθύνη της κυκλοφορίας του και επωμιζόμενοι συλλογικά το αναλογούν κόστος σε περίπτωση που η εισαγγελία ενεργοποιούσε την απόφαση για την επιβολή προστίμου. Τελικά, τα πράγματα δεν χρειάστηκε να οξυνθούν. Οι πολλές διαμαρτυρίες, μια κάποια διεθνής συμπαράσταση μαζί με το φόβο του διασυρμού της χώρας στο εξωτερικό και, κυρίως, η εύστροφη και συλλογική, έμπρακτη διαμαρτυρία των Eλλήνων εκδοτών έκαναν, στην ουσία, την εισαγγελική απόφαση να εκπέσει και να μην εκτελεσθεί ποτέ. Ο μαρκήσιος Ντε Σαντ μπήκε στις εκδοτικές συνήθειες των χρόνων εκείνων και, μαζί, η "λογοτεχνία του κακού" διεκδίκησε το δικό της ράφι στις βιβλιοθήκες που φτιάχνονταν τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης.

Προφάσεις εν αμαρτίαις Η ελεύθερη κυκλοφορία των κειμένων του Σαντ σημαίνει κάτι περισσότερο από τη δυνατότητα του Έλληνα αναγνώστη να βρει τα κείμενα του σκοτεινού ερωτισμού των κλασικών της περιόδου του Διαφωτισμού, κείμενα οριακά που επαναναγνώσθηκαν τον 20ό αιώνα υπό το πρίσμα της διάδοσης της ψυχανάλυσης. Σημαίνει την απενοχοποίηση της πορνογραφίας: έκτοτε οι τίτλοι μπορούσαν να κυκλοφορούν ελεύθερα, να αγοράζονται χωρίς ντροπή (ή χωρίς πολλή ντροπή) από κάθε είδους αναγνώστη, να γίνεται συζήτηση για τους περισσότερο σημαντικούς.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι, ως τότε, το μοναδικό λογοτεχνικό κείμενο με ψήγματα ωμών περιγραφών της γενετήσιας πράξης που είχε κυκλοφορήσει στην ελληνική αγορά, ήδη από τη δεκαετία του 1960, ήταν "Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλι", του Ντ. Χ. Λόρενς, κατά πρώτον στις λαϊκές εκδόσεις Δαρεμά. Ήταν ήδη ένα μικρό σκάνδαλο, με δεδομένο ότι, όταν πρωτοκυκλοφόρησε το βιβλίο στη Βρετανία, το 1928, είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων και τελικά είχε απαγορευτεί, επειδή "προσέβαλε τα χρηστά ήθη των Αγγλων". 

H ερωτική λογοτεχνία απειλεί τους ανθρώπους; Σκίτσο από το γαλλικό περιοδικό «Le nouvel Observateur»

Τα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο, ως πορνογραφικό υλικό (σύμφωνα με μαρτυρίες) χρησιμοποιούνταν ακόμα και τα αμιγώς ιατρικά, αλλά εξαιρετικού ύφους και με εντυπωσιακά ακριβείς περιγραφές, βιβλία (που κυκλοφορούσαν στις εκδόσεις Φέξη) του ιατρού σεξολόγου Γεωργίου Ζουράρι (πατέρα του Χρήστου Ζουράρι, του Δειπνοσοφιστή της "Καθημερινής", και του αδελφού του Κώστα). Την ίδια περίοδο, το λαϊκό περιοδικό "Μπουκέτο" δεν φείδεται ερωτικών υπαινιγμών, υποδεικνύοντας το όριο του ερωτισμού που η κοινωνία δεν επιτρέπει σε καμία έντυπη μορφή έκφρασης να το υπερβεί. Μετά τη δεκαετία του 1970, το "Μπουκέτο" έχει δώσει τη σκυτάλη σε κακέκτυπα περιοδικά, που φροντίζουν να προσγειώσουν την ήδη σε διωγμό έκφραση του ερωτισμού, να την οδηγήσουν μέσα στη λούμπεν χυδαιότητα, με την οποία αντιμετωπιζόταν ο έρωτας στις φαλλοκρατικές συζητήσεις αντρών των λαϊκών τάξεων. Η πρώτη έκδοση της κλασικής "Λολίτας" του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, στα 1970, μάλλον είναι μια εκδοτική περιπέτεια στο περιθώριο. Η παραφορά του συγγραφέα της ("Ήταν Λο, απλή Λο το πρωινό, τέσσερα πόδια και δέκα ίντσες, ορθή με το ένα της σοσόνι. Ήταν Λόλα φορώντας παντελόνια. Ήταν Ντόλλυ στο σχολείο, Ντολόρες στο ληξιαρχείο. Όμως στη δική μου αγκαλιά ήταν πάντα, κάθε φορά, Λολίτα") πέρασε μάλλον απαρατήρητη - και καλύτερα, διαφορετικά θα ήταν σκάνδαλο. Μέχρι την έκδοση της "Φιλοσοφίας στο μπουντουάρ", η λογοτεχνία του ερωτισμού είναι παράνομη, περιθωριακή, κλεψίτυπη και χυδαία.

Από εκεί και μετά, ωστόσο, πολλά αλλάζουν. Είναι, άραγε, τυχαίο ότι, την ίδια εκείνη περίοδο, κάνει μεγάλη επιτυχία ένας εξαιρετικά δύσκολος συγγραφέας, ο Ζορζ Μπατάιγ, με την πολύκροτη "Ιστορία του ματιού", που εκτός των άλλων είναι από τις πρώτες εκδοτικές επιτυχίες ενός οίκου ο οποίος εισέφερε πολλά στις εκδοτικές μας συνήθειες το επόμενο διάστημα, έως και σήμερα: της Αγρας, που δημιούργησε ο Σταύρος Πετσόπουλος.

Από τον οίκο αυτόν, άλλωστε, κυκλοφόρησε το 1990 ο "Μεγάλος Ανατολικός", magnum opus του ψυχαναλυτή, φωτογράφου, ποιητή και λογοτέχνη Ανδρέα Εμπειρίκου, το κορυφαίο ελληνικό "ερωτογράφημα" (κατά την ορολογία του ίδιου του συγγραφέα). Ένα κείμενο που άρχισε να γράφεται το 1945, στην πρώτη του μορφή ολοκληρώθηκε το 1951, αλλά ήταν αδύνατον εκείνα τα χρόνια να εκδοθεί.

Ο ''Μέγας Ανατολικός'' το βιβλίο, όπως παρατηρεί ο φιλολογικός επιμελητής του, καθηγητής Γιώργης Γιατρομανωλάκης, "γράφεται καθ' όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου και λίγο αργότερα, σε μια εποχή όπου η Ελλάδα ζει μια από τις σκοτεινότερες περιόδους της ιστορίας της, ενώ ο κόσμος όλος ζει την επικίνδυνη πόλωση του Ψυχρού Πολέμου". Ήταν ένας κόσμος αυταρχικός, στους αντίποδες του οποίου ο "Μέγας Ανατολικός" μοιάζει, κατά τον Γιατρομανωλάκη, "ουτοπία αλλά και μοντέλο ενός απελευθερωμένου κόσμου που ζει σε μια αυτόνομη, συνεχώς μετακινούμενη και χωρίς σύνορα, εντέλει, πολιτεία".

Υπέρ της απελευθερωτικής ουτοπίας του Εμπειρίκου συνηγορεί με θέρμη και ο Οδυσσέας Ελύτης, στον οποίο ο συγγραφέας είχε αναγνώσει μέρη του μυθιστορήματος: "...Η αντίδραση έχει τον τρόπο της· επιβάλλεται. Αν χρειαστεί, να είσαι βέβαιος, θα φορέσει και την προσωπίδα του επαναστάτη. Αν καταλάβει πως η πέτρα του σκανδάλου δεν είναι τόσο η κοινωνική αδικία όσο η ηθική, θα της αλλάξει όνομα πιθανόν - όμως θα την κρατήσει· επειδή αυτήν τη χρειάζεται. Θα πρόκειται πάλι και πάλι και ξανά για την Ηθική, μια κόρη σεμνά ενδεδυμένη, άκρως νευρωτική και μόλις βγαλμένη από κάποιο Κατηχητικό που απλώς του αντικαταστήσανε τους παπάδες" ("Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο", β΄ έκδ., Ύψιλον, 1980).

Η έκδοση του μεγάλου κειμένου του Εμπειρίκου, αν και αντιμετωπίσθηκε από μερίδα της κριτικής ως συλλογή συνδυασμών ερωτικής συνεύρεσης με μονότονες και επαναλαμβανόμενες περιγραφές, επί της ουσίας συνέβαλε στην απενοχοποίηση της ελληνικής κοινωνίας. Είναι ενδεικτικό ότι, ενώ οι περισσότερες αναφορές του συγγραφέα στον Χριστό, στον Θεό, στα σύμβολα και στην πίστη γίνονται με σαφή την επιθυμία πρόκλησης σκανδάλου, οι θρησκευτικοί θύλακοι διαφύλαξης των συντηρητικών παραδόσεων δεν παρασύρθηκαν σε καταγγελίες και αφορισμούς ούτε του βιβλίου ούτε του συγγραφέα ούτε των εκδοτών - πρακτική που δεν είναι η συνήθης, ας θυμηθούμε μόνο τις αντιδράσεις με τις οποίες γίνεται δεκτή η κυκλοφορία των βιβλίων του Μίμη Ανδρουλάκη, που κύκλοι της Εκκλησίας θεωρούν βλάσφημα.

Βλάσφημος ο "Μέγας Ανατολικός"; Το αντίθετο, σύμφωνα τουλάχιστον με την άποψη του Ελύτη, ο οποίος, πάντα στην "Αναφορά...", θεωρεί ότι η αξία του κειμένου δεν βρίσκεται στα περιγραφόμενα αλλά "στην παναγαθοσύνη του ποιητή". Πώς εκφράζεται αυτή η παναγαθοσύνη; Με το πρώτο ερωτικό μυθιστόρημα παγκοσμίως, στο οποίο ο έρωτας είναι μια πράξη φωτός. "Σε αντίθεση με τα ρεαλιστικά μυθιστορήματα, όπου το καλό και το κακό μοιράζονται κατά κανόνα και ισοσταθμίζονται, ή τα σαδομαζοχιστικού περιεχομένου, όπου κάθε ηδονή καταντά και από μια νοσηρή φρικαλεότητα, ένας αέρας παραδείσιος πνέει σ' όλη τη διάρκεια της παράδοξης αυτής ποντοπορίας...". Στο μυθιστόρημα του Εμπειρίκου, η ερωτική λογοτεχνία παύει να ταυτίζεται με τη λογοτεχνία του κακού. Κι ο έρωτας δεν είναι πια αφορμή νευρώσεων στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή, αλλά απελευθερωτική διαδικασία στην καθημερινή ζωή. Ζήτω σε κάθε επιθυμία.

Το σεξ στη λογοτεχνία προκαλεί

Από τον Αριστοφάνη ως τον Μαρκήσιο ντε Σαντ και από τον Χένρι Μίλερ ως τη χυμώδη ηρωίδα κόμικς Ντρούνα

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  21/08/2011, ΤΟ ΒΗΜΑ

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΥ

 «Θέλω οι άντρες και οι γυναίκες να είναι σε θέση να σκέφτονται το σεξ ολοκληρωμένα, ειλικρινά και υγιώς. Ακόμη και αν δεν μπορούμε να ενεργούμε σεξουαλικά κατά τρόπο που να μας ικανοποιεί πλήρως, ας σκεφτόμαστε τουλάχιστον σεξουαλικά ολοκληρωμένα και σαφώς. Εχουμε μεγάλη ανάγκη να πράττουμε σύμφωνα με τις σκέψεις μας και να σκεφτόμαστε σύμφωνα με τις πράξεις μας. Και αυτό είναι το αληθινό μήνυμα αυτού του βιβλίου» έγραφε στην εισαγωγή της ιδιωτικής, αλογόκριτης έκδοσης του «Εραστή της Λαίδης Τσάτερλυ» ο Ντ. Χ. Λόρενς . Πρόκειται για το βιβλίο που αποτέλεσε για χιλιάδες νεαρούς οι οποίοι το διάβασαν κρυφά την πρώτη σεξουαλική τους αγωγή, απαγορεύτηκε πολλές φορές, κατασχέθηκε, ρίχτηκε στην πυρά αλλά αν και έχει περάσει σχεδόν ένας αιώνας από τότε που γράφτηκε, εξακολουθεί να θεωρείται το best της ερωτικής λογοτεχνίας.

Από την εποχή του Ομήρου ως τον Ντε Σαντ και τις ηρωίδες των κόμικς σαν την Ντρούνα οι ερωτικές περιγραφές, σοφτ ή σκληρές, αποτελούσαν πάντα τα στοιχεία συζήτησης, έθεταν πάντα το ερώτημα της νομιμοποίησής τους ως λογοτεχνίας ή μη- λογοτεχνίας. Οι δυτικές κοινωνίες χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να ξεπεράσουν το πρόβλημα του σεξ ως θεματικού στοιχείου ικανού να προκαλεί αισθητική απόλαυση όσο και ένα λογοτεχνικό βιβλίο μιας άλλης θεματολογίας.

Τον 17ο και τον 18ο αιώνα τα κοινωνικά συστήματα από τη μια έδωσαν ελευθερίες στο άτομο, από την άλλη απαγόρευσαν κάποιες από αυτές αφού προσπάθησαν να ελέγξουν το σύστημα της αφροδίσιας ζωής με δέσμες απαγορεύσεων βάζοντας κανόνες για το τι είναι θεμιτή και τι αθέμιτη σεξουαλικότητα, τι ορίζεται πορνεία, ποιου είδους ερωτικές συνευρέσεις απαγορεύονται κ.λπ. Η λογοτεχνία είναι ίσως η μόνη δύναμη που προσπάθησε να ανατρέψει αυτούς τους κανόνες φέρνοντας στο φως το «απαγορευμένο».

Οταν η απαγόρευση δημιουργούσε παρεκτροπές

Από τον Αριστοφάνη, το «Δάφνις και Χλόη», τα σκωπτικά μεσαιωνικά τραγούδια, το «Ασμα Ασμάτων, «Το μυρωμένο λιβάδι όπου διασκεδάζουν οι Αισθήσεις» (που γράφτηκε το πρώτο μισό του 15ου αιώνα στην Τυνησία, κατά παραγγελία του σουλτάνου Αμπού Φαρίς ) από τον Αμπού Αμπνταλάχ Μουχάμαντ Αλ Ναφζάουι ως τον «Τροπικό του Καρκίνου» του Χένρι Μίλερ, τη «Φιλοσοφία στο μπουντουάρ» του Ντε Σαντ, την «Ιστορία του ματιού» του Ζορζ Μπατάιγ , «Τα ερωτικά» της Αναΐς Νιν, τις «Ερωτικές ιστορίες καθημερινής τρέλας» του Τσαρλς Μπουκόφσκι και τα ερωτικά κόμικς του Μίλο Μανάρα η ερωτική λογοτεχνία συνιστά ξεχωριστό είδος με αριστουργήματα, λιγότερο καλά και άλλα μέτρια λογοτεχνικά έργα. 

Στη Γαλλία εμφανίζεται στη γραπτή παράδοση, γύρω στα 1477, ο τύπος «libertinien» που σηματοδοτούσε τους ελευθέριους του πνεύματος κάτω από τον οποίον θα στεγαστούν σειρά έργων ερωτισμού και ελευθερίων ηθών και θα δώσουν ήρωες σαν τον Δον Ζουάν, τον οποίο θα σκιαγραφήσει ο Μολιέρος στα 1665. Στη συνέχεια, τον 17ο και τον 18ο αιώνα, κάτω από το πνεύμα των νέων φιλοσοφικών ιδεών των εγκυκλοπαιδι στών και του Διαφωτισμού θα ξεπηδήσει μια πλειάδα έργων της ερωτικής λογοτεχνίας, όπως ο Λακλό («Επικίνδυνες σχέσεις») και ο κορυφαίος Ντε Σαντ.

Στην Αγγλία τα πρώτα ερωτογραφήματα τα βρίσκουμε στους «Μύθους του Καντέρμπουρι» του Τσόσερ όπου «Η Σύζυγος στο Μπαθ» διακηρύσσει χαρούμενα το ακόρεστο των ερωτικών της πόθων. Τον 17ο αιώνα η ερωτική λογοτεχνία θα βρεθεί στο απόγειό της. Ενδεικτικά κάποιοι τίτλοι «Η δίκη του Λόρδου Οντλι για συνενοχή στον βιασμό της λαίδης του» ή «Οι συναρπαστικές και αισθησιακές απολαύσεις οι οποίες αντλούνται από την συντριβή και ταπείνωση του πνεύματος μιας όμορφης και σεμνής νέας κυρίας».

Ο Ντάνιελ Ντεφόε, ο αυστηρός ηθικολόγος, συγγραφέας θρησκευτικών και πολιτικών φυλλαδίων τον 17ο αιώνα, πολύ γνωστός για τον «Ροβινσώνα Κρούσο», θα γράψει το έργο του «Μόλι Φλάντερς», του οποίου ο ακριβής τίτλος είναι «Τα ευτυχήματα και οι ατυχίες της διάσημης Μόλι Φλάντερς, η οποία γεννήθηκε στο Νιουγκέιτ και κατά τη διάρκεια ενός βίου συνεχούς ποικιλίας, για εξήντα χρόνια, εκτός της παιδικής ηλικίας της, υπήρξε επί δώδεκα χρόνια εταίρα, πέντε φορές σύζυγος (μία εκ των οποίων του αδελφού της), επί δώδεκα χρόνια κλέφτρα, επί οκτώ χρόνια εξόριστη κατάδικος στη Βιρτζίνια, τελικά πλούτισε, έζησε τίμια και μετανοούσα»!

Τα όρια της πορνογραφίας

Τα όρια μεταξύ ερωτισμού και πορνογραφίας πολλές φορές συγχέονται. Πολλοί αποπειράθηκαν να δώσουν ορισμούς. Ο νομπελίστας συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα έχει πει ότι «το όριο ανάμεσα στον ερωτισμό και την πορνογραφία μπορεί να προσδιοριστεί μόνο με όρους αισθητικής. Κάθε λογοτεχνικό έργο, που αναφέρεται στη σεξουαλική απόλαυση και το οποίο προσεγγίζει έναν προκαθορισμένο βαθμό αισθητικής, μπορεί να χαρακτηριστεί ερωτική λογοτεχνία. Αν δεν καταφέρνει να ξεπεράσει το όριο αυτό, τότε πρόκειται για πορνογράφημα. Αν το υλικό είναι σημαντικότερο από την έκφραση, τότε το κείμενο μπορεί να είναι κάποιο πόνημα ιατρικό ή κοινωνιολογικό, αλλά δεν θα έχει λογοτεχνική αξία. O ερωτισμός είναι ο εμπλουτισμός της ερωτικής πράξης και όσων τον περιβάλλουν μέσα από την κουλτούρα και την αισθητική μορφή. Το ερωτικό προικίζει τη σεξουαλική πράξη με στολίδια, με μια θεατρικότητα, τα οποίαχωρίς να διαλύουν την απόλαυση- του δίνουν μια αισθητική διάσταση».

Τα όρια μεταξύ πορνογραφίας και ερωτικής τέχνης συγχέονται και στις άλλες τέχνες, στα κόμικς, στον κινηματογράφο, στα εικαστικά. Υπάρχει όμως πάντα κάτι ανεξήγητο που κάνει κάποια έργα από αυτά να είναι τέχνη και κάποια απλή πορνογραφία.

Ο Μπατάιγ, κλασικός θεωρητικός του ερωτισμού, τον συνδέει με τη θρησκεία και τον θάνατο. Η θυσία που επικαλείται η θρησκεία είναι για τον Μπατάιγ η πράξη που ενώνει τη σεξουαλικότητα με το ιερό. «Τόσο στη θυσία όσο και στη σεξουαλική αποχαλίνωση αίρεται το θεμελιώδες ταμπού ολόκληρου του πολιτισμού, το ταμπού του φόνου, και το ατομικό ον πεθαίνει ως τέτοιο, προκειμένου να επανενωθεί με την ακατάβλητη πλημμυρίδα της ζωής, που είναι ο κόσμος, η φύση, το Είναι».

Οι απόψεις του Μπατάιγ ανακαλούν εκείνες του Ντε Σαντ ο οποίος καλούσε τους αναγνώστες του να εντρυφήσουν στα πάθη τους, «πάθη για τα οποία σας φοβερίζουν οι πεζοί ηθικολόγοι, πάθη που δεν είναι, ωστόσο, παρά τα μέσα που χρησιμοποιεί η φύση για να οδηγήσει τον άνθρωπο προς τους σκοπούς που του προδιαγράφει» για να καταλήξει «δώστε αυτί μονάχα σ΄ αυτές τις γλυκές παρορμήσεις, γιατί μόνο η δική τους φωνή μπορεί να σας οδηγήσει στην ευτυχία».

Τέσσερα εμβληματικά έργα

«ΕΡΩΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΤΡΕΛΑΣ»

του Τσαρλς Μπουκόφσκι

Κυκλοφόρησαν το 1972 και περιέχουν όπως και τα υπόλοιπα βιβλία του πολλές προσωπικές ιστορίες γεμάτες αλκοόλ και ερωτισμό. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα βρει πίσω από τις ιστορίες τον κοινωνικό καμβά της Αμερικής των ανθρώπων που ζουν στο περιθώριο, αλλά και τις εμμονές των υπολοίπων που νομίζουν ότι ζουν σε μια «κανονική κοινωνία». Ο Χένρι Τσαρλς Μπουκόφσκι, γεννημένος στη Γερμανία αλλά μεγαλωμένος στις ΗΠΑ, περιπλανήθηκε, άλλαξε δουλειές, στις περισσότερες των οποίων απέτυχε, ώσπου να βρει τον συγγραφικό του οίστρο. Από το 1960 έγραφε την εβδομαδιαία στήλη «Νotes of a Dirty old Μan» («Σημειώσεις ενός πορνόγερου») στην περιθωριακή εφημερίδα «Οpen City».Το 1970 ο εκδότης του Τζον Μάρτιν τού πρόσφερε 100 δολάρια την εβδομάδα εφ΄ όρου ζωής προκειμένου να αφοσιωθεί αποκλειστικά στη συγγραφή. Πέθανε από λευχαιμία τον Μάρτιο του 1994, στο αγαπημένο του Λος Αντζελες.

«Ο ΤΡΟΠΙΚΟΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ»

του Χένρι Μίλερ

Ο Μίλερ εκδίδει τον «Τροπικό» το 1934 αφού έχει εγκαταλείψει τις ΗΠΑ και έχει περιπλανηθεί ως αλήτης στο θρυλικό Παρίσι του Μεσοπολέμου.Το βιβλίο του θα επαινεθεί από τον Λόρενς Ντάρελ, τον Μπλεζ Σαντράρ, τον σερ Χέρμπερτ Ριντ, ακόμη και από τον πουριτανό Τ. Σ. Ελιοτ, αλλά θα απαγορευτεί μαζί με τα άλλα δύο της τριλογίας του («Μαύρη άνοιξη», «Τροπικός του Αιγόκερω») ως πορνογραφικά στις ΗΠΑ και δεν κυκλοφόρησαν παρά τη δεκαετία του 1960, ύστερα από δίκες.Το 1941 εξέδωσε το έργο του «Ο κολοσσός του Μαρουσιού» το οποίο εμπνεύστηκε από τη γνωριμία του με τον Κατσίμπαλη, σε ταξίδι του στην Ελλάδα το 1939. Το 1942 μετακόμισε στην Καλιφόρνια όπου και πέθανε στις 7 Ιουνίου 1980.

«Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟ ΜΠΟΥΝΤΟΥΑΡ»

του Μαρκήσιου Ντε Σαντ

Ο ακόλαστος και δεινός φιλόσοφος Ντολμανσέ μυεί στον ανατρεπτικό «σαδικό» κόσμο την αριστοκρατική παρθένα Ευγενία, φέροντας στην επιφάνεια τα αλληλοσυγκρουόμενα στοιχεία του ασυνείδητου, προξενώντας απαγορεύσεις και ταραχή στα καθεστώτα σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Το βιβλίο γράφτηκε το 1795, παράλληλα με άλλα έργα, ανάμεσά τους η περίφημη «Ζυστίν» σε νέα εκδοχή.

Οι αρχές καταδίκασαν τα έργα του. Το 1800 φυλακίστηκε χωρίς δίκη. Δύο χρόνια μετά, με σύμφωνη γνώμη της οικογένειάς του, οδηγήθηκε σε άσυλο φρενοβλαβών. Το 1811 το Υπουργικό Συμβούλιο με πρόεδρο τον Ναπολέοντα αποφάσισε τη συνέχιση της κράτησής του. Πέθανε στο Ασυλο Σαρεντόν, το 1814.

«ΤΑ ΕΡΩΤΙΚΑ»

της Αναΐς Νιν

Η θηλυκή πλευρά του Χένρι Μίλερ, οι δυο τους εξάλλου είχαν ερωτική σχέση που κράτησε είκοσι περίπου χρόνια. Η Νιν είναι ίσως η μόνη γυναίκα συγγραφέας που ύμνησε απόλυτα τη σεξουαλικότητα και τον αισθησιασμό. Το έργο της έμεινε στην ιστορία της αμερικανικής λογοτεχνίας ως η γυναικεία γραφή που προκάλεσε, που εξύμνησε τη γυναικεία σεξουαλικότητα, που διεκδίκησε αυτό που για τους άνδρες ήδη θεωρείτο κατακτημένο: την απόλαυση στον έρωτα. Εξάλλου το πιστοποίησε και με την προσωπική της ζωή αφού έζησε δίγαμη για χρόνια.

Το 1923, στην Αβάνα της Κούβας, παντρεύτηκε τον Χιου Γκάιλερ, ένας γάμος που διήρκεσε περισσότερο από 50 χρόνια, αν και η Νιν το 1947, 44 χρόνων, γνώρισε τον κατά 16 χρόνια νεότερό της ηθοποιό Ρούπερτ Πόουλ, τον οποίο παντρεύτηκε το 1955, χωρίς όμως να χωρίσει από τον πρώτο της σύζυγο.

Ο έρωτας στη Βιβλιοθήκη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  23/12/2007 ΤΟ ΒΗΜΑ

Από τον Αναστάση Βιστωνίτη

Μια μεγάλη έκθεση ερωτογραφημάτων στο Παρίσι, η ντροπή, η λογοκρισία και η πολιτική λειτουργία της πορνογραφίας

Η χώρα μας έχει κι αυτή τη δική της κακή παράδοση με τη λογοκρισία και την ελευθερία της έκφρασης. Στην περίοδο της δικτατορίας, ο Μένης Κουμανταρέας προσήχθη σε δίκη με τον Νόμο περί Ασέμνων για το βιβλίο του Αρμένισμα, αλλά ευτυχώς αθωώθηκε. Οι εκδότες του περιοδικού Τραμ Δημήτρης Καλοκύρης και Μαρώ Καρδάκου, όπως και ο συγγραφέας Ηλίας Πετρόπουλος, την ίδια περίοδο καταδικάστηκαν από δικαστήριο της Θεσσαλονίκης και φυλακίστηκαν με τον παραπάνω νόμο, παρά το γεγονός ότι ως μάρτυρες υπεράσπισής τους είχε προσέλθει η πνευματική αφρόκρεμα της πόλης.

Το έργο του Σαντ άρχισε να εκδίδεται στη Γαλλία το 1958, αλλά το φάντασμα του μαρκήσιου στη μικρή Ελλάδα είχε περιπέτειες όταν πρωτοεκδόθηκε το 1979 το βιβλίο του Η φιλοσοφία του μπουντουάρ από τις εκδόσεις Εξάντας. Οι εκδότες του ταλαιπωρήθηκαν επί μακρόν στα δικαστήρια πριν αποφασίσουμε ως κοινωνία - αν και δεν είμαι απολύτως βέβαιος - ότι θα πρέπει να πάψουμε να λογοκρίνουμε τα όποια γραπτά κείμενα: ερωτογραφήματα, πορνογραφήματα ή αριστουργήματα. Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Σαντ κυκλοφορεί στα ελληνικά από διάφορους εκδότες.

Το ερωτογράφημα-ποταμός του Ανδρέα Εμπειρίκου Ο μεγάλος Ανατολικός, όπου ο ποιητής ακολουθεί τα ίχνη των γάλλων και των βρετανών λιμπερτίνων του 18ου αιώνα - έχοντας ωστόσο στη διάθεσή του αυτό που εκείνοι δεν διέθεταν: τη φροϋδική παράδοση και τα πορίσματα της ψυχανάλυσης - εξεδόθη σαράντα χρόνια μετά την ολοκλήρωσή του κι ευτυχώς δεν είχε δικαστικές περιπέτειες.

Δεν συνέβη ωστόσο το ίδιο σε άλλες περιπτώσεις που ακολούθησαν και που καθιστούν βάσιμη την υποψία ότι μέσα στο δικαστικό σώμα υπάρχουν ακόμη πουριτανοί ή συντηρητικοί δικαστές έτοιμοι να υπακούσουν στα κελεύσματα διαφόρων μουτζαχεντίν της ηθικής που ζητούν την απόσυρση βιβλίων ή ακόμη και την καύση τους, όπως συνέβη πριν από λίγα χρόνια με ένα βιβλίο του Μίμη Ανδρουλάκη.

Γι' αυτό και η έκθεση Enfer στο Παρίσι ίσως στέλνει κι εδώ ένα μήνυμα: ότι στην Ευρώπη όλες οι μορφές έκφρασης θεωρούνται - και είναι - νόμιμες όταν δεν προσβάλλουν την ατομική υπόσταση κανενός πολίτη. Είτε μας αρέσουν είτε όχι. 

Οι στατιστικές λένε ότι μόνον ένας στους πέντε Γάλλους πιστεύει στην Κόλαση. Από τις 4 Δεκεμβρίου ως τις 2 του ερχόμενου Μαρτίου, ωστόσο, οι κάτοικοι αλλά και οι επισκέπτες του Παρισιού έχουν τη δυνατότητα να περάσουν μια βόλτα από το πολιτιστικό παράρτημα της Κόλασης, το οποίο φιλοξενείται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Enfer (Κόλαση) ονομάζεται το παράρτημα, ενώ το αντίστοιχο της Βρετανικής Βιβλιοθήκης έχει τίτλο εμφανώς πουριτανικό: Private Case, δηλαδή Ιδιωτική Περίπτωση, και η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στις ΗΠΑ του δίνει τον εντελώς ουδέτερο τίτλο Delta. Τα τμήματα αυτά στις τρεις γνωστότερες βιβλιοθήκες του δυτικού κόσμου περιέχουν τα λεγόμενα πορνογραφικά βιβλία τα οποία τυπώθηκαν από τον καιρό του Γουτεμβέργιου ως σήμερα. Στη Γαλλία, τα βιβλία αυτά μπορούσαν ως πρόσφατα να τα δουν μόνον ειδικοί επιστήμονες. 

Η «κόλαση» του ερωτισμού

Τώρα οι Γάλλοι διοργανώνουν μια μεγάλη έκθεση στην Εθνική τους Βιβλιοθήκη, ανοιχτή σε όλους όσοι είναι άνω των 16 ετών. Της δίνουν μάλιστα τον τίτλο Eros au secret (Ερωτας στα κρυφά) - και δικαίως, αφού ο όρος πορνογραφία είναι πολύ νεώτερος και χρονολογείται από τη βικτωριανή εποχή. Καθένας λοιπόν μπορεί να περιδιαβάσει σε αυτό το τοπίο του απαγορευμένου με σχετικά φθηνό εισιτήριο (επτά ευρώ). Ωστόσο δεν πρόκειται για ένα, ας πούμε, κοίταγμα από την κλειδαρότρυπα για το οποίο οιοσδήποτε θα μπορούσε να επιστρατεύσει ποικίλα άλλοθι. Πρόκειται για ουσιώδες τμήμα της πολιτιστικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης, το οποίο εξαιτίας πολιτικών ή θρησκευτικών λόγων είχε παραμείνει κρυφό. Αν μάλιστα σκεφθεί κανείς ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, στη Σκανδιναβία πρώτα και στη συνέχεια στις υπόλοιπες δυτικές χώρες, η πορνογραφία νομιμοποιείται είναι οξύμωρο το γεγονός ότι η λογοτεχνική και η εικαστική της πλευρά παρέμειναν terra incognita για το πλατύ κοινό.

Ο όρος Enfer χρησιμοποιήθηκε επίσημα το 1844, αλλά η συλλογή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας είναι πολύ παλαιότερη. Αν προκύπτει ένα πρώτο γενικότερο συμπέρασμα είναι ότι ο χρυσούς αιών των ερωτογραφημάτων στη νεώτερη ευρωπαϊκή κουλτούρα θα πρέπει να θεωρηθεί ο 18ος, ο οποίος από πολλές πλευρές υπήρξε μια πολύ πιο ανεκτική εποχή αν τον συγκρίνει κανείς με τον 19ο αιώνα της μπουρζουαζίας, η οποία χρησιμοποίησε κατά κόρον τη λογοκρισία, το ποινικό σύστημα και την καταστολή για να ελέγξει την ελευθερία της έκφρασης, αλλά και τη διάδοση των προοδευτικών ιδεών. Αυτή η «παράδοση» της καθεστωτικής αξιοποίησης των κατασταλτικών μηχανισμών συνεχίστηκε και τον 20ό αιώνα και λειτούργησε παράλληλα με τον πολύ παλαιότερο Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum) του Βατικανού. Οι λιμπερτίνοι του 18ου αιώνα για την καθεστωτική σκέψη ήταν βλάσφημοι κι επικίνδυνοι. Εν τούτοις, σπανίως ο κρατικός μηχανισμός στρεφόταν εναντίον τους, αφού όλοι σχεδόν ήταν μέλη της αριστοκρατίας. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για ελεύθερα πνεύματα που μέσω της έκθεσης της σεξουαλικής ζωής και της υποκριτικής συμπεριφοράς των ανωτέρων κοινωνικών στρωμάτων ασκούσαν σαρδόνια κριτική των ηθών και ταυτοχρόνως διασκέδαζαν. Αλλωστε, το υλικό τους το προσέφερε η ίδια η πραγματικότητα.

Από τα χαρακτηριστικότερα βιβλία τα οποία εκτίθενται στην Enfer είναι το μυθιστόρημα Therese Philosophe του 1747, το οποίο υπήρξε μπεστ σέλερ της εποχής εμπνευσμένο από ένα σκάνδαλο που είχε τότε ξεσπάσει: κάποιος ιησουίτης ιερέας αποπλάνησε μια νέα η οποία είχε προσφύγει σ' αυτόν για «πνευματική φώτιση». Το βιβλίο δεν φέρει όνομα συγγραφέα αλλά εικάζεται ότι το έγραψε ο Ζαν Μπατίστ ντε Μπουαγιέ, μαρκήσιος του Αρζάν (1704-1771), επιφανής λόγιος της εποχής, βολταιρικής ευφυΐας, ο οποίος με τα έργα του συνετέλεσε αποφασιστικά στη διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού.

Από την έκθεση φυσικά δεν μπορούσε να λείπει ο άλλος διαβόητος ή σύμφωνα με τα ελεύθερα πνεύματα της αριστερής όχθης του Σηκουάνα «θείος» μαρκήσιος, ο Σαντ με τις πρώτες εκδόσεις των βιβλίων του, όπως η Ιουστίνη η οποία εκδόθηκε μεν το 1791, δύο χρόνια μετά το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά το νέο καθεστώς δεν θα δειχνόταν στη συνέχεια περισσότερο ανεκτικό στον συγγραφέα αυτόν, ο οποίος πέθανε άδοξα σε ένα άσυλο φρενοβλαβών. 

Επρεπε να περάσει ενάμιση σχεδόν αιώνας μετά το θάνατο του Σαντ για να κυκλοφορήσουν ελεύθερα τα έργα του στη Γαλλία και αρκετά χρόνια ακόμη για να μεταφραστούν και να εκδοθούν στα αγγλικά και σε άλλες γλώσσες. Οταν ο Ζαν Ζακ Ποβέρ άρχισε να εκδίδει συστηματικά το έργο του Σαντ είχε αμέτρητα προβλήματα με τη γαλλική νομοθεσία και μόνο το 1958 έλαβε από τα δικαστήρια της Γαλλίας την τελική έγκριση να προχωρήσει. Ο Σαντ ανήκει πλέον στους κλασικούς και τα βιβλία του περιλαμβάνονται στην περίφημη Bibliotheque de la Pleiade των εκδόσεων Gallimard.

Τα ερωτογραφήματα - ή πορνογραφήματα - του 19ου αιώνα δεν ήταν μόνο μυθιστορήματα αλλά και πολιτικές μπροσούρες με «αισχρό» ύφος, οι οποίες είχαν στόχο τους δημόσια πρόσωπα της εποχής, ιδιαίτερα της βασιλικής αυλής, και κατ' εξοχήν τη Μαρία Αντουανέτα. Θα περίμενε κάποιος ότι μετά την κατάργηση της βασιλείας οι αστοί του 19ου αιώνα στη Γαλλία θα συμπεριφέρονταν με μεγαλύτερη ανεκτικότητα όσον αφορά την περιγραφή και την κριτική των ηθών από ό,τι οι ευγενείς του προηγούμενου αιώνα. Το αντίθετο συνέβη. Η μπουρζουαζία υπήρξε πολύ πιο πουριτανική. Και μολονότι αυτό δεν λειτούργησε αποτρεπτικά για τους επίδοξους πορνογράφους - με μόνη διαφορά ότι ο σκιώδης κόσμος του ερωτισμού έγινε ακόμη πιο σκοτεινός - επηρέασε και μεγάλους συγγραφείς και ποιητές. Εχουν περάσει στην ιστορία οι περιπέτειες του Μποντλέρ και του εκδότη του Πουλέ Μαλασί με τα Ανθη του κακού όπως και του Φλομπέρ με τη Μαντάμ Μποβαρί. Ο Μαλασί κατέληξε στη φυλακή και όταν αποφυλακίστηκε κατέφυγε στο Βέλγιο, όπου επιδόθηκε στην έκδοση καθαρά πορνογραφικών βιβλίων και πολιτικών λιβελογραφημάτων. Οσο κι αν ακούγεται σήμερα παράξενο, οι Βρυξέλλες του 19ου αιώνα ήταν μια πόλη πολύ πιο ανεκτική από το Παρίσι. 

Βιβλία, γκραβούρες

Ο κατάλογος της σημερινής έκθεσης (ο οποίος έχει γκρι εξώφυλλο όπου δεσπόζει ένα εκτυφλωτικό ροζ Χ) δεν είναι ο πρώτος. Ο πρώτος Enfer κατάλογος εκδόθηκε από τον οίκο Mercure de France το 1913 και τον συνέταξαν ο Φερνάν Φορέ, ο Λουί Περσό και ο μεγάλος ποιητής Γκιγιόμ Απολινέρ. Ας σημειώσουμε ότι ο ποιητής έγραψε ένα από τα πιο διασκεδαστικά και καυστικά πορνογραφήματα του 20ού αιώνα, τις 11.000 βέργες, μια ξεκαρδιστική σάτιρα του παραλογισμού του πολέμου, της αστικής ανίας και των καλών τρόπων (σαν να λέμε της πολιτικής ορθότητας του καιρού του).

Στη σημερινή έκθεση θα βρει κανείς ερωτικά βιβλία σημαντικών συγγραφέων, όπως ο Πιερ Λουίς, ο Ζορζ Μπατάιγ, ο Αλφρέ Ζαρί και ο Ζαν Ζενέ. Αλλά και το εικονογραφικό υλικό - εικαστικό και φωτογραφικό - δεν πάει πίσω. Μεγάλα ονόματα, όπως του Φελισιέν Ροπ και του Χανς Βελμέρ, περιλαμβάνονται στους καλλιτέχνες, όπως και άλλα λιγότερο γνωστά, τα οποία ωστόσο προκαλούν έκπληξη, σαν του Βιβάν Ντενόν λ.χ., διαβόητου για το σύστημα κλοπών έργων τέχνης που είχε αναπτύξει για λογαριασμό του Ναπολέοντα. Ο Ντενόν υπήρξε επίσης διευθυντής του Μουσείου του Λούβρου. Αυτό που ήξεραν ελάχιστοι και το οποίο οι επισκέπτες της έκθεσης έχουν την ευκαιρία να δουν και να σχηματίσουν άποψη, είναι μια σειρά από γκραβούρες του Ντενόν που φέρει τον τίτλο Ο βασιλεύς φαλλός. 

Πορνογραφία ή αισθησιασμός;

Τα όρια ανάμεσα στον ερωτισμό και στην πορνογραφία είναι, όπως συνήθως λέγεται, δυσδιάκριτα και αποτελούν και σήμερα θέμα αντεγκλήσεων. Ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι του Ντ.Χ. Λόρενς χαρακτηρίστηκε πορνογράφημα όταν πρωτοεκδόθηκε - και απαγορεύτηκε στην Αγγλία. Το ίδιο πορνογραφικό θεωρήθηκε το τελευταίο κεφάλαιο του Οδυσσέα του Τζόις, ο Μονόλογος της Μόλι. Επρεπε να περάσουν πολλά χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του αριστουργήματος αυτού στο Παρίσι για να εκδοθεί και στον αγγλόφωνο κόσμο. Πορνογραφικά επίσης θεωρήθηκαν μια εποχή και τα δύο κορυφαία μυθιστορήματα του Χένρι Μίλερ Τροπικός του Αιγόκερω και Τροπικός του Καρκίνου. Ολα αυτά ανήκουν πλέον στα κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και οι περιπέτειές τους δεν σηματοδοτούν μόνο την εξέλιξη των ηθών, αλλά και τις μορφές που πήρε η λογοκρισία, η οποία χρησιμοποιήθηκε πάντοτε από τα ανελεύθερα κυρίως καθεστώτα ως κύριος μοχλός πολιτικής καταπίεσης.

Αναλύοντας το έργο του Μποντλέρ, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν σε ένα από τα σπουδαιότερα βιβλία του το Σαρλ Μποντλέρ ένας λυρικός στην ακμή του καπιταλισμού γράφει ότι «στον Μποντλέρ η πόρνη είναι η μούσα της αγοράς». Θα έλεγε κανείς ότι είναι από τους ωραιότερους χαρακτηρισμούς του 19ου αιώνα.

Από την έκθεση Enfer δεν θα μπορούσαν φυσικά να λείπουν τα βιβλία του Πιέτρο Αρετίνο, ενός από τα οξύτερα πνεύματα του 16ου αιώνα, διαβόητου για την αθυροστομία του αλλά με αναμφισβήτητο ταλέντο και ελεύθερη σκέψη. Ο Αρετίνο θεωρείται από πολλούς «πατέρας της σύγχρονης πορνογραφίας», αλλά εκείνος ο αθυρόστομος Ιταλός δεν ήταν μόνον αυτό. Ηταν και ο πατέρας της δημοσιογραφίας (του ρεπορτάζ, των στρατευμένων σχολίων και της πολιτικής αρθρογραφίας). Οι συγγραφείς όμως τα βιβλία των οποίων εκτίθενται στην Enfer, περιγράφοντας τα σεξουαλικά απόκρυφα της κοινωνίας όπου ζούσαν, έδειχναν το πραγματικό της πρόσωπο και ασφαλώς χωρίς το έργο τους θα ξέραμε πολύ λιγότερα για τον κόσμο που προηγήθηκε και κατά συνέπεια και γι' αυτόν στον οποίον ζούμε τώρα.